Fact Sheet: Perbandingan Saintifik Asap Rokok, Asap Rokok Terpakai dan Asap Jerebu
Oleh: Lebah
Pendahuluan
Asap rokok (mainstream smoke), asap rokok terpakai (secondhand smoke atau SHS), dan asap jerebu (haze dari pembakaran biomass dan gambut) merupakan sumber pencemaran udara yang mengandungi zarah halus dan bahan toksik. Ketiga-tiganya boleh menembusi sistem pernafasan manusia dan menyebabkan kesan kesihatan yang serius. Fact sheet ini membincangkan persamaan dan perbezaan dari sudut saintifik berdasarkan bukti saintifik semasa, serta menilai risiko pendedahan berterusan kepada jerebu berbanding asap rokok terpakai.
Mengapa Perkara Ini Penting?
Pendedahan kepada ketiga-tiga jenis asap ini meningkat risiko penyakit pernafasan, kardiovaskular, dan kanser paru-paru. Di Malaysia, episod jerebu rentas sempadan berlaku hampir setiap tahun dan boleh berpanjangan, manakala pendedahan kepada asap rokok terpakai masih lazim di rumah dan tempat awam. Kanak-kanak, warga emas, wanita hamil, dan individu yang mempunyai penyakit kronik adalah kumpulan paling rentan. Memahami perbezaan saintifik membantu individu dan pihak berkuasa mengambil langkah pencegahan yang berkesan, mengurangkan beban kesihatan awam, dan mengelakkan pendedahan berganda yang lebih berbahaya (Latif et al., 2018; International Agency for Research on Cancer [IARC], 2016).
Definisi dan Komposisi
- Asap rokok (mainstream smoke): Asap yang dihisap terus oleh perokok. Mengandungi lebih daripada 7,000 bahan kimia, termasuk sekurang-kurangnya 69 karsinogen seperti nikotin, tar, karbon monoksida (CO), formaldehid, benzena, polycyclic aromatic hydrocarbons (PAHs termasuk benzo[a]pyrene), tobacco-specific nitrosamines (TSNAs seperti NNK dan NNN), dan logam berat (IARC, 2004).
- Asap rokok terpakai (secondhand smoke / SHS): Campuran kira-kira 85% sidestream smoke (asap dari hujung rokok yang membara) dan 15% asap yang dihembus perokok. Komposisi kualitatif serupa dengan mainstream smoke, tetapi sidestream smoke mengandungi kepekatan lebih tinggi bagi banyak toksin dan karsinogen (contohnya PAHs, ammonia, formaldehid) kerana suhu pembakaran lebih rendah (Schick & Glantz, 2005; IARC, 2004).
- Asap jerebu: Zarah halus (terutamanya PM2.5) daripada pembakaran hutan dan tanah gambut. Komponen utama termasuk karbon organik, karbon hitam, secondary inorganic aerosols (sulfat, nitrat, ammonium), levoglucosan, PAHs, logam, dan CO. Tiada nikotin atau TSNAs khusus tembakau (Latif et al., 2018).
Persamaan Saintifik
Ketiga-tiganya menghasilkan zarah halus (PM2.5 dan lebih kecil) yang boleh menembusi alveoli paru-paru dan memasuki aliran darah. Semua mengandungi PAHs, formaldehid, logam berat, dan bahan yang menyebabkan tekanan oksidatif serta keradangan. Kedua-dua SHS dan pencemaran udara luar (termasuk jerebu) diklasifikasikan oleh IARC sebagai karsinogen Kumpulan 1 (menyebabkan kanser paru-paru pada manusia) (IARC, 2004; IARC, 2016). Tiada tahap pendedahan yang benar-benar selamat.
Perbezaan Utama
| Aspek | Asap Rokok (Mainstream) | Asap Rokok Terpakai (SHS) | Asap Jerebu |
| Sumber utama | Pembakaran tembakau | Sidestream + exhaled mainstream | Pembakaran biomass/gambut |
| Nikotin & TSNAs | Tinggi | Ada (lebih rendah) | Tiada |
| Toksisiti relatif | Tinggi (dos langsung) | Sidestream 3–4 kali lebih toksik per jisim berbanding mainstream (Schick & Glantz, 2005) | Bergantung kepekatan PM2.5 |
| Tempoh pendedahan tipikal | Intermiten | Kronik (rumah/tempat kerja) | Bermusim, boleh berpanjangan |
| Komponen unik | Nikotin, TSNAs khusus tembakau | Residu thirdhand smoke | Levoglucosan, karbon organik dari gambut |
Adakah Pendedahan Berterusan kepada Jerebu (dijangka sehingga Februari 2027) Lebih Bahaya daripada Asap Rokok Terpakai?
Pendedahan berterusan kepada jerebu pada tahap “tidak sihat” atau lebih teruk (IPU/API 101 ke atas) boleh menghasilkan dos kumulatif PM2.5 yang setanding atau lebih tinggi daripada pendedahan SHS biasa di rumah. Semasa episod jerebu di Malaysia, kepekatan PM2.5 boleh mencapai puluhan hingga ratusan μg/m3, jauh melebihi garis panduan WHO (Latif et al., 2018).
SHS membawa risiko tambahan daripada toksin khusus tembakau (nikotin dan TSNAs) yang sangat karsinogenik. Namun, jerebu berpanjangan (contoh 4–5 bulan) memberikan pendedahan hampir 24 jam sehari kepada zarah halus yang menyebabkan keradangan sistemik, peningkatan hospitalisasi penyakit pernafasan, dan risiko kanser paru-paru jangka panjang, termasuk dalam kalangan bukan perokok (IARC, 2016; Phung et al., 2022).
Kedua-duanya berbahaya. Pendedahan gabungan (jerebu + SHS di rumah tertutup) adalah lebih merbahaya. Risiko sebenar bergantung kepada keamatan, tempoh, dan kumpulan rentan.
Cadangan Pencegahan
- Elakkan merokok di dalam rumah dan kenderaan.
- Gunakan penapis udara HEPA dan topeng N95 semasa jerebu.
- Kurangkan aktiviti luar apabila IPU tinggi.
- Pantau bacaan IPU melalui sumber rasmi.
Rujukan (APA 7th Edition)
International Agency for Research on Cancer. (2004). Tobacco smoke and involuntary smoking (IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Vol. 83). https://publications.iarc.fr/83
International Agency for Research on Cancer. (2016). Outdoor air pollution (IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Vol. 109). https://publications.iarc.fr/538
Latif, M. T., Othman, M., Idris, N., Juneng, L., Abdullah, A. M., Hamzah, W. P., Khan, M. F., Nik Sulaiman, N. M., Jewaratnam, J., Aghamohammadi, N., Sahani, M., Chung, J. X., Ahamad, F., Amil, N., Darus, M., Varkkey, H., Tangang, F., & Jaafar, A. B. (2018). Impact of regional haze towards air quality in Malaysia: A review. Atmospheric Environment, 177, 28–44. https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2018.01.002
Phung, V. L. H., Uttajug, A., Ueda, K., Yulianti, N., Latif, M. T., & Naito, D. (2022). A scoping review on the health effects of smoke haze from vegetation and peatland fires in Southeast Asia: Issues with study approaches and interpretation. PLoS ONE, 17(9), Article e0274433. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0274433
Schick, S., & Glantz, S. (2005). Philip Morris toxicological experiments with fresh sidestream smoke: More toxic than mainstream smoke. Tobacco Control, 14(6), 396–404. https://doi.org/10.1136/tc.2005.011288
Copyright © 2026 www.gayahidupholistik.blogspot.com All Rights Reserved.